Nasz język stale ewoluuje, a zmiany nierzadko budzą emocje. Jedni przyjmują je z ciekawością, inni z rezerwą, a jeszcze inni z lekkim niepokojem. Od 1 stycznia 2026 roku obowiązują nowe zasady wprowadzone przez Radę Języka Polskiego*. Największa od 1935 roku reforma ortograficzna została ogłoszona już 10 maja 2024 roku, aby dać użytkownikom języka czas na oswojenie się z nowymi regułami. Dziś jednak są już one faktem. Przyjrzyjmy się im bliżej.
Wielkie i małe litery – co piszemy inaczej?
1. Nazwy mieszkańców miast, osiedli, dzielnic i wsi – wielką literą
Od 2026 roku nazwy mieszkańców miast, ich dzielnic, osiedli oraz wsi zapisujemy wielką literą. Poprawne są więc formy:
Wrocławianin, Warszawianin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin.
Jednocześnie RJP dopuściła dwa warianty zapisu nieoficjalnych nazw etnicznych – zarówno małą, jak i wielką literą:
kitajec / Kitajec, angol / Angol, szkop / Szkop, żabojad / Żabojad.
2. Nazwy firm, marek i ich wyrobów – także wielką literą
Zmiana dotyczy nazw pojedynczych wyrobów przemysłowych, np. samochodów, butów czy telefonów konkretnej marki, które wcześniej zapisywaliśmy małą literą. Od 1 stycznia 2026 roku wielką literą zapisujemy nie tylko nazwę marki (Opel, Samsung, Reserved, Apple), ale również konkretny produkt:
biały Opel, dwie Toyoty Avensis, palić Carmeny, pić Cisowiankę.
3. Przymiotniki utworzone od nazw osobowych, zakończone na -owski – zawsze małą literą
Przymiotniki utworzone od nazw osobowych, zakończone na -owski zapisujemy małą literą niezależnie od tego, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie „czyj?”), czy jakościowa (odpowiadają na pytanie „jaki?”):
dramat szekspirowski, koncert chopinowski, epoka zygmuntowska.
4. Nazwy komet – wszystkie człony wielką literą
Od teraz poprawna jest pisownia:
Kometa Halleya, Kometa Enckiego.
5. Nazwy obiektów przestrzeni publicznej – wielkie litery we wszystkich członach
Nowa reforma ortograficzna wprowadziła pisownię wielką literą wszystkich członów nazw obiektów przestrzeni publicznej (oprócz przyimków i spójników). Od teraz za część nazwy własnej uznawany jest także stojący na początku wyraz określający rodzaj obiektu: aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz. Poprawne są zatem zapisy:
Aleja Róż, Park Kościuszki, Zamek Książ, Most Poniatowskiego, Plac Zbawiciela, Cmentarz Rakowicki, Pomnik Ofiar Getta, Kościół Mariacki.
Wyjątkiem pozostaje wyraz ulica, dla którego utrzymano pisownię małą literą: ulica 3 Maja, ulica Józefa Piłsudskiego, ulica Buforowa.
6. Nazwy lokali usługowych i gastronomicznych oraz instytucji kultury – wszystkie człony wielką literą
Od teraz wszystkie człony wielowyrazowych nazw lokali i instytucji kultury (poza przyimkami i spójnikami) zapisujemy od wielkich liter. Wyrazy: apteka, hotel, bar, kawiarnia, kino, restauracja, teatr, zajazd traktuje się jako część nazwy własnej i również pisze wielką literą. Poprawne są zatem zapisy:
Kawiarnia Literacka, Teatr Wielki, Hotel Campanile, Księgarnia Naukowa, Pizzeria Napoli, Restauracja pod Żaglami, Zajazd u Bacy.
7. Ordery, nagrody i tytuły honorowe – wielkie litery we wszystkich członach
Wielką literą zapisujemy wszystkie człony tych nazw (bez przyimków, spójników oraz wyrażeń typu imienia):
Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa, Nagroda Literacka Gdynia, Nagroda im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej.
Pisownia łączna i rozdzielna – tu zmian jest najwięcej
8. Nie- z imiesłowami przymiotnikowymi czynnymi i biernymi – zawsze łącznie
Zniesiono wyjątek pozwalający na tzw. „świadomą pisownię rozdzielną”. Od teraz nie- z imiesłowami odmiennymi piszemy bez wyjątku łącznie – niezależnie od interpretacji znaczeniowej (czasownikowej lub przymiotnikowej):
niecofnięty, niekochający, nieżyjący, nienapisany, nieoceniony, niestosowany.
9. Nie- z przymiotnikami i przysłówkami – łącznie, również w stopniach wyższym i najwyższym
Od 1 stycznia 2026 roku partykułę nie- piszemy łącznie nie tylko z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu równym, ale również w pozostałych stopniach:
niedobry, nielepszy, nienajlepszy, niemiły, niemilszy, nienajmilszy.
10. Wybrane przedrostki (super-, ekstra-, eko-, wege- i inne) – dwie możliwości zapisu
Przedrostki w języku polskim (nie tylko rodzime, ale i obcego pochodzenia) zgodnie z zasadami zapisujemy łącznie z wyrazami rozpoczynającymi się od małej litery. W przypadku takich przedrostków jak: super-, ekstra-, eko-, wege-, mini-, maksi-, midi-, mega-, makro– dopuszczalna jest także pisownia rozdzielna, zatem mogą one funkcjonować jako samodzielne wyrazy:
superpomysł / super pomysł, ekożywność / eko żywność, megazadowolony / mega zadowolony.
11. Niby- i quasi- – łącznie
Cząstki niby- i quasi- – wcześniej wymagające użycia łącznika – zostały zrównane z innymi przedrostkami. Zapisujemy je teraz łącznie z wyrazami pisanymi małą literą:
nibyartysta, nibygotyk, nibyjagoda, nibynóżki, quasiopiekun, quasinauka.
Wyjątkiem są zestawienia tych przedrostków z wyrazami zapisywanymi wielką literą – tu wciąż niezbędny jest łącznik: niby-Polak, quasi-Anglia.
12. Pół- – łącznie w wybranych wyrażeniach
Pół- zapisywaliśmy już łącznie z różnymi częściami mowy:
półbuty, półfinałowy, półksiężyc, półdarmo, półleżąc.
Nowa reforma ortograficzna wprowadziła zasadę, że zapis łączny jest poprawny także w połączeniach pół- z dwoma wyrazami oznaczającymi jedno pojęcie:
półzabawa, półnauka;
półżartem, półserio;
półspał, półczuwał.
W przypadku połączeń z wyrazami rozpoczynającymi się od wielkiej litery, odnoszącymi się do jednej osoby, konieczny jest łącznik: pół-Polka, pół-Francuzka (osoba będąca w połowie Polką, w połowie Francuzką).
13. Cząstka -by ze spójnikami – rozdzielnie
Po zmianach wprowadzonych przez reformę ortograficzną RJP cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami zapisujemy rozdzielnie. Poprawne będą więc formy:
Zastanawiali się, czy by nie pojechać nad morze.
Gdyby ciocia miała wąsy, to by była wujkiem.
14. Pary wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem – trzy warianty zapisu
• Z łącznikiem:
tuż-tuż, trzask-prask, hop-hop;
• z przecinkiem:
tuż, tuż; trzask, prask; hop, hop;
• rozdzielnie:
tuż tuż, trzask prask, hop hop.
Co reforma ortograficzna oznacza w praktyce?
Zmiany wprowadzone przez RJP porządkują wiele niejednoznacznych zasad, ale przede wszystkim w wielu miejscach upraszczają i ujednolicają ortografię. Zniesione zostały problematyczne wyjątki, wymagające zbyt drobiazgowej analizy znaczeniowej tekstu. Mimo wszystko użytkownicy języka potrzebują czasu, by przyswoić zmiany. Jak poinformował dyrektor CKE, dr hab. Robert Zakrzewski: „W latach 2026–2030 w ocenie poprawności ortograficznej w pracach egzaminacyjnych egzaminu ósmoklasisty, egzaminu maturalnego oraz egzaminów eksternistycznych akceptowane będą zarówno obecnie obowiązujące, jak i nowe zasady zapisu”. Od 2031 roku nowe zasady ortografii będą jedynymi obowiązującymi.
Jeśli jednak piszesz zawodowo, tworzysz treści do publikacji lub pracujesz nad książką – miej te zasady na uwadze już teraz. Poprawność językowa nie od dziś jest jednym z elementów dobrego tekstu – obok struktury, stylu czy jasnego przekazu.
A jeśli masz wątpliwości, czy Twój tekst uwzględnia nowe zasady ortograficzne, zawsze możesz powierzyć go świeżemu, redaktorskiemu oku. Czasem drobna korekta robi większą różnicę, niż mogłoby się wydawać.
*Szczegóły dotyczące reformy ortograficznej znajdziesz w komunikacie RJP w załączniku nr 1.
